ΑΡΧΑΙΑ ΙΘΩΜΗ

To Ιερό της Αφροδίτης στην Αρχαία Μεσσήνη

έφερε στο φως η σκαπάνη του

καθηγητή Πέτρου Θέμελη.

Της:Μαρίας Τομαρά

By:eleftherianews.gr

Ιερό της Αφροδίτης πιθανότατα, είναι το κυκλικό οικοδόμημα που ήρθε στο φως στην Αρχαία Μεσσήνη κατά τις ανασκαφές του περασμένου καλοκαιριού και που μόλις χθες ανακοίνωσε ο καθηγητής Αρχαιολογίας – διευθυντής του ανακαφικού έργου στην περιοχή Πέτρος Θέμελης. Πρόκειται για ένα επιβλητικό οικοδόμημα με εντυπωσιακά ψηφιδωτά το οποίο όπως μας είπε ο κ.Θέμελης, θα χρειαστεί τουλάχιστον δύο ακόμα χρόνια ανασκαφικών εργασιών προκειμένου να αποκαλυφθεί.

Για τη θέση που εντοπίστηκε το κτήριο και

για τα χαρακτηριστικά του ο κ. Θέμελης μας είπε: «Γεωγραφικά βρίσκεται νότια από το θέατρο ακριβώς κάτω από την πρωτοβυζα-

ντινή βασιλική,το μισό κάτω από το ιερό της

και το άλλο μισό καλύπτεται από την εκκλησία η οποία χτίστηκε πάνω από το κυκλικό αυτό οικοδόμημα.Η εκκλησία είναι πρωτοβυζαντινή χριστιανική του 7ου αιώνα μ.Χ. η οποία συνέ-χισε να υπάρχει μέχρι το 14ο αιώνα μέχρι την εποχή της Φραγκοκρατίας – Ενετοκρατίας

όμως είναι προγενέστερη,ελληνιστικό ιερό κι έχει και μια ρωμαϊκή φάση.Η ελληνιστική φάση είναι αυτή που περιλαμβάνει έναν κυκλικό όπως λέμε στυλοβάτη πάνω στον οποίο είναι στη-ριγμένες οι δωρικές κολόνες που έχουν βεβαίως πέσει κάτω,αλλά σώζεται καλά.Γύρω απ’ αυτόν τον πρώτο κύκλο υπάρχει ένας δεύτερος που κατασκευάστηκε αργότερα στα ρωμαϊκά χρόνια και μετά τον κύκλο αυτό σε επαφή μαζί του, υπάρχει ένα τεράστιο μωσαϊκό δάπεδο που έχουμε σκάψει μόνο ένα μικρό μέρος του,με μορφές ολόσωμες σε φυσικό μέγεθος.Το μωσα-ϊκό αυτό δάπεδο έχει επάνω παραστάσεις μυθολογικού κυρίως χαρακτήρα,γιατί οι ιστορικού χαρακτήρα συνήθως σπανίζουν.

Δεν πιστεύω για παράδειγμα να είναι ο Ηρώδης ο Αττικός,αν και υπάρχει τέτοια επιγραφή, ίσως να είναι κάποιος Αττικός ανήρ που μπορεί να είχε συμβάλει στο να μετα-φερθούν από την Αττική τα μυστήρια του κάτω κόσμου,της Δήμητρας ή τα γνωστά μυστήρια της Ανδανίας, από τη Μεσσηνία στη Μεσσήνη.Γιατί υπάρχει αυτή η παράδοση -τη σώζει ο Παυσανίας – και λέει ότι ένας Αττικός ανήρ και ένας άλλος μάντης της εποχής,είχαν μυήσει τη Μεσσήνη,τη βασίλισσα την πρώτη της Μεσσήνης την κόρη του Τριόπα που λατρεύεται κι αυτή στην αγορά,στα μυστήρια της Ανδανίας».Το οικοδόμημα έγινε γνωστό στους αρχαιολόγους μόλις στην πρόσφατη ανασκαφική περίοδο,ενώ η πλήρης αποκάλυψή του σύμφωνα με τον καθηγητή θα χρειαστεί τουλάχιστον δύο χρόνια ακόμα:

«Η ανακάλυψή του έγινε το καλοκαίρι στη διάρκεια των ανασκαφών.Γύρω από τη βασιλική υπήρχε ένα μικρό χριστιανικό νεκροταφείο και σκάβοντας τους τάφους σε βαθύτερα στρώ-ματα άρχισαν να βγαίνουν κολόνες.Σκάβοντας βρήκαμε μόνο ένα μέρος του κυκλικού αυτού κτηρίου,η βασική διάμετρος του οποίου είναι 10 μέτρα, ωστόσο εμείς έχουμε σκάψει μόλις το 1/3. Εχει συνέχεια για την επόμενη ανασκαφική περίοδο γιατί έχει μεγάλη επίχωση πάνω από 1 με 1,5 μέτρο και προβλέπεται ότι θα σκάβουμε εκεί για τουλάχιστον δύο χρόνια ακόμα».

Τέλος, ο καθηγητής Πέτρος Θέμελης επανέλαβε την εκτίμησή του ότι η Αρχαία Μεσσήνη κρύβει ακόμα πολλούς θησαυρούς και παρουσιάζει ανεξάντλητο ενδια-φέρον για την επιστήμη της Αρχαιολογίας:«Σίγουρα έχει πολλούς ακόμα κρυφούς θησαυρούς και επίσης έχει να δώσει ακόμα πολλά σημαντικά οικοδομήματα.Αυτό είναι ένα από τα πολλά που περιμένουμε να βρούμε μέσα στην αγορά που είναι άσκαφτη.Είναι το πρώτο που βρήκαμε,που αν είναι λατρευτικό -που πρέπει να είναι γιατί είναι δίπλα στη δυτική πλευρά της αγοράς και όχι σε χώρο ιδιωτικών κατοικιών-πιθανόν ανήκει στη λατρεία της Αφροδίτης που λατρευόταν σε τέτοια κυκλικά κτήρια.

Κατά πάσα πιθανότητα είμαστε ή κοντά στο ιερό της Αφροδίτης ή μέσα σ’ αυτό».

Ο αθλητής Κλεώνυμος Περφατίωνος θα ήταν παντελώς άγνωστος σήμερα αν η γενέτειρά του, η Μεσσήνη, δεν είχε μεριμνήσει ώστε να στηθεί ανδριάντας για να τιμηθεί ο άξιος ολυμπιονίκης της. Το ίδιο και ο παις με το παράξενο όνομα Χίονις Χιόνιος, ο οποίος διέπρεψε στο αγώνισμα της πυγμής στα Πύθια των Δελφών και στα Βασίλεια (προς τιμήν του Διός Βασιλέως) στη Λιβαδειά. Σε μια λαμπρή στοά της αρχαίας Μεσσήνης που άρχισε να αποκαλύπτεται από τις ανασκαφές τα βάθρα αυτών των ανδριάντων μιλούν μέσα από τις επιγραφές τους για πρόσωπα που έζησαν πριν από αιώνες, για τις ιστορίες και τα ανδραγαθήματά τους. Είναι η «Στοά με τους Ολυμπιονίκες», αφού εδώ καταγράφονται ήδη τα πρώτα ονόματα των αθλητών που πολλαπλώς υπήρξαν νικητές στα Ολύμπια ή σε άλλους πανελλήνιους αγώνες. Γιατί η ανάθεση ανδριάντα σε έναν τέτοιο αθλητή δεν ήταν απλώς υποχρέωση της πόλης αλλά τιμή και δόξα της, όπως αποδεικνύει άλλωστε και η περίοπτη θέση στην οποία τοποθετούνταν. Μπορεί λοιπόν τα χάλκινα αυτά αγάλματα να μην έχουν διασωθεί σήμερα, ακριβώς εξαιτίας του πολύτιμου υλικού κατασκευής τους, το οποίο χρησιμοποιήθηκε αργότερα για άλλες ανάγκες, ωστόσο τα λίθινα ενεπίγραφα βάθρα τους είναι οι μάρτυρες της Ιστορίας.

«Χώρος αναψυχής και περιπάτου για τους αρχαίους Μεσσήνιους ήταν η Βόρεια Στοά της Αγοράς»,όπως λέει ο καθηγητής κ.Πέτρος Θέμελης , ανασκαφέας και αναστηλωτής της πόλης. Θα πρέπει να τη φανταστεί κανείς σήμερα ως δημόσιο εκθεσιακό χώρο γεμάτο με αγάλματα σημαντικών προσώπων- αθλητών, πολιτικών, ευεργετών-, τα οποία αναδείκνυαν την προσφορά τους ώστε να γίνονται παράδειγμα για τους νεότερους.

Ταυτόχρονα λειτουργούσαν ως υπενθύμιση προς τους εχθρούς για τις δυνατότητες αυτής της πόλης που έβγαζε τόσο άξιους άνδρες, ένα είδος προπαγάνδας δηλαδή, με εξαιρετικά αποτελέσματα. Τέλος, υπήρχε και το καλλιτεχνικό σκέλος της υπόθεσης καθώς οι περιπατητές, ντόπιοι ή επισκέπτες, μπορούσαν να θαυμάσουν τη δεινότητα των γλυπτών, να αξιολογήσουν και να συγκρίνουν τα έργα τους. Πολλώ δε μάλλον που οι αθλητές αναπαριστάνονταν σε κίνηση ανάλογη με το αγώνισμα στο οποίο διέπρεπαν.

Η ιστορία της πόλης, οι ημέρες της δόξας, αλλά και εκείνες των δεινών αντικατοπτρίζονται στην εκπροσώπηση και στην απόδοση των αθλητών της στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Αμέσως σχεδόν με την έναρξή τους (776 π.Χ.) εμφανίζονται οι πρώτοι μεσσήνιοι αθλητές στα Ολύμπια, το 768 π.Χ., σύμφωνα με τα αρχεία που κρατούνταν στο Μητρώον δίπλα στον ναό της Ηρας.

Η παρουσία τους διατηρείται σταθερή όλο τον 8ο αιώνα π.Χ., αλλά τους δύο επόμενους αιώνες δεν υπάρχει ούτε ένας μεσσήνιος αθλητής στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Είναι η μακρά περίοδος των μεσσηνιακών πολέμων κατά την οποία η Μεσσήνη υποδουλώνεται, ενώ οι κάτοικοί της αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την πόλη. Το 369 π.Χ. όμως απεσταλμένοι στην Ιταλία, στη Σικελία, στην Κυρηναϊκή και όπου αλλού είχαν καταφύγει οι μεσσήνιοι πρόσφυγες τους καλούν να επιστρέψουν για την ίδρυση της νέας πόλης. Και έτσι γίνεται, ενώ τον επόμενο χρόνο στα Ολύμπια του 468 π.Χ. ο Μεσσήνιος Δαμίσκος θα είναι νικητής στο αγώνισμα του σταδίου παίδων. Η ιστορία γράφεται από την αρχή και οι αθλητές της Μεσσήνης θα λαμβάνουν έκτοτε μέρος σε όλους τους αθλητικούς αγώνες, μεταξύ άλλων στα Λύκαια προς τιμήν του Λύκαιου Δία, στα Αλαίεα της Τεγέας προς τιμήν την Αλαίας Αθηνάς, στα Ημεράσια (Ημερήσια), αγώνες στο ιερό της Αρτέμιδος Ημερησίας στους Λουσούς Αρκαδίας, καθώς και σε ιερά της Μικράς Ασίας.

Στην περιοχή της Αγοράς, αλλά και στο Ασκληπιείο και στο Στάδιο της πόλης έχουν εντοπισθεί επιγραφές με ονόματα αθλητών, κάποιες μάλιστα εντοιχισμένες σε μεταγενέστερα μνημεία σε δεύτερη χρήση. Δίπλα στο θέατρο της πόλης, με ανοικτή μάλιστα πλευρά προς αυτό ώστε να υπάρχει οπτική επικοινωνία των θεατών με τη γλυπτοθήκη, ήταν η Στοά, το μήκος της οποίας φθάνει στα 186 μέτρα, ενώ το ύψος του τοίχου της φαίνεται ότι κυμαίνεται από τρία ως τέσσερα μέτρα. Αλλωστε, όπως λέει ο κ. Θέμελης, η Αγορά της Μεσσήνης ήταν μία από τις μεγαλύτερες της αρχαιότητας. Πάντως, παρ΄ ότι στο σύνολό της σχεδόν είναι ακόμη καλυμμένη με χώμα, εκτός από τα πρώτα βάθρα αγαλμάτων έχει έρθει στο φως και τμήμα τής μιας από τις τρεις κιονοστοιχίες της.

Μια σειρά από ιωνικούς κίονες στην πρόσοψη της Στοάς και άλλες δύο με κορινθιακούς κίονες στο μέσον συντελούσαν στην αίγλη αυτού του τρίκλητου οικοδομήματος. Στον τοίχο του διέθετε και κόγχες – εξέδρες, όπως αποκαλούνται-, όπου επίσης ήταν τοποθετημένα αγάλματα προσωπικοτήτων. Σύμφωνα με τα στοιχεία, εξάλλου, ήταν διώροφη και φυσικά στεγασμένη.

«Η ανασκαφή είναι πολλά υποσχόμενη για να βρούμε και άλλα βάθρα στη θέση τους με επιγραφές,δεν αποκλείεται μάλιστα να εντοπισθούν και αγάλματα»λέει ο κ. Θέμελης. Να σημειωθεί άλλωστε ότι η Μεσσήνη διέθετε έναν ονομαστό γλύπτη, τον Δαμοφώντα, στον οποίο, όπως προκύπτει από τις αρχαίες πηγές και κυρίως από τον Παυσανία, οφείλονταν τα περισσότερα αγάλματα που κοσμούσαν την πόλη.

Μεσσήνη-Ιταλία, συμμαχία

1.Ιωνικοί κίονες σε παράταξη που υποδηλώνουν την ύπαρξη της Στοάς 2.Ενεπίγραφη στήλη με το όνομα του ολυμπιονίκη της Μεσσήνης Κλεώνυμου Περφατίωνος 3.Τμήμα του αρχαιολογικού χώρου της Μεσσήνης με το θέατρο στο βάθος 4.Τμήμα της Αρχαίας Αγοράς με τη Στοά των Ολυμπιονικών

Προς την Ιταλία ήταν προσανατολισμένη στην αρχαιότητα η Μεσσήνη και στους Ρωμαίους στήριζε τις ελπίδες της ώστε να αντιμετωπίσει την Αχαϊκή Συμπολιτεία και τη Σπάρτη.Αλλά και το εμπόριό της γινόταν κυρίως με την Ιταλία,όπου εξήγε μεταξύ των άλλων λάδι,σιτηρά,ακόμη και πολεμικά άλογα.

Ετσι, όταν οι Μεσσήνιοι κατακτήθηκαν από τους Σπαρτιάτες,οι οποίοι τους έδιωξαν και από τη Ναύπακτο όπου είχαν εγκατασταθεί,οι πιο εύποροι από αυτούς κατέφυγαν στη Δύση: στην Κεφαλλονιά, στην Κάτω Ιταλία όπου ίδρυσαν τη Μεσσήνη (σημερινή Μεσίνα),αλλά και στη Βόρεια Αφρική,στην Κυρηναϊκή συγκεκριμένα,με την αποικία Ευεσπερίδες (τα κατάλοιπά της ανασκάπτονται σήμερα από ξένους αρχαιολόγους).Είναι 5ος αιώνας π.Χ.και στην Ολυμπία εμφανίζονται τέσσερις δρομείς από τη Μεσσήνη της Κάτω Ιταλίας!

Μερικούς αιώνες αργότερα οι σχέσεις είναι εντονότερες: Ρωμαίοι από την Καμπανία εγκαθίστανται τον 1ο αιώνα π.Χ.στη Μεσσηνία όπου και εξελληνίζονται.Αντίστροφα,την ίδια εποχή μεσσήνιοι ευπατρίδες κατέχουν τεράστιες κτηματικές περιουσίες στην Καμπανία,όπως δείχνουν επιγραφές που έχουν εντοπισθεί στην περιοχή αυτή,κάποιοι μάλιστα φαίνεται ότι ανέρχονται και σε ανώτατα αξιώματα όπως του συγκλητικού.

Η Στοά με τους Ολυμπιονίκες

Ο καθηγητής κ. Πέτρος Θέμελης στην αρχαία Μεσσήνη (αριστερά) και ενεπίγραφο βάθρο αγάλματος του Πολυκλή Λυσάνδρου, νικητή στα Ολύμπια (δεξιά)

Δρομείς ήταν στην συντριπτική πλειονότητά τους οι ολυμπιονίκες της Μεσσήνης,όπως μαρτυρούν οι κατάλογοι της Ολυμπίας. Η εξήγηση δεν έχει δοθεί ακόμη – ο κ.Θέμελης,ο οποίος προτίθεται να αφιερώσει μια μονογραφία στους μεσσήνιους αθλητές,ίσως βρει την απάντηση-, γεγονός όμως είναι ότι ως τον 1ο αιώνα π.Χ.από τους 16 ολυμπιονίκες οι 12 είχαν στεφθεί με κότινο για τις επιδόσεις τους σε αγωνίσματα δρόμου- στάδιον και δόλιχο.Η πάλη,η πυγμή και το παγκράτιο, καθώς και το πένταθλο ήταν τα άλλα αγωνίσματα των Μεσσηνίων.

Οι κατάλογοι της Ολυμπίας ωστόσο δεν ήταν πλήρεις, κάτι που αποδεικνύεται και στην περίπτωση της Μεσσήνης,όπου κατά τις ανασκαφές αποκαλύφθηκαν ανδριάντες αφιερωμένοι σε ολυμπιονίκες τα ονόματα των οποίων δεν μνημονεύονται αλλού.Μεταξύ αυτών, ο Αντισθένης Πολυστράτου, ολυμπιονίκης στην πάλη περί τα τέλη του 3ου- αρχές του 2ου αιώνα π.Χ., σύμφωνα με την επιγραφή βάθρου που βρέθηκε στη Μεσσηνία,αλλά και ο Κλεώνυμος που προαναφέρθηκε.

EΠΙΣΗΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΕΣΣΗΝΙΩΝ ΟΛΥΜΠΙΟΝΙΚΩΝ
768 π.Χ.Ανδροκλος,στάδιον

764 π.Χ.Πολυχάρης,στάδιον

752 π.Χ.Δαϊκλής (ή Διοκλής),στάδιον

748 π.Χ.Αντικλής,στάδιον

744 π.Χ.Ξενοδόκος (ή Ξενοκλής),στάδιον

740 π.Χ.Δωτάδας,στάδιον

736 π.Χ.Λεωχάρης,στάδιον

724 π.Χ.Φάνας,δόλιχος

428 και 424 π.Χ.Σύμμαχος,στάδιον (δις ολυμπιονίκης)

368 π.Χ.Δαμίσκος,στάδιον παίδων

344π.Χ.Δαμάρετος,πυγμή παίδων

340 π.Χ.Τελέστας,πυγμή παίδων

304 π.Χ.Σόφιος,στάδιον παίδων

232 π.Χ.Γόργος,ταθλον

220 π.Χ.Αγησίδαμος,παγκράτιον

48 και 44 π.Χ.Θεόδωρος,στάδιον (δις ολυμπιονίκης)

Ο πρώτος κίονας στη Στοά των Ολυμπιονικών της αρχαίας Μεσσήνης μόλις έχει έρθει στο φως.Οι υπόλοιποι βρίσκονται ακόμη θαμμένοι στο χώμα περιμένοντας τον ανασκαφέα